Satın Aldığın Şey Eser mi, Sertifika mı? NFT'ler ve Telif Hakkının Görünmeyen Sınırı
Özet
Blokzincir teknolojisinin ürünü olan NFT'ler (Non-Fungible Tokens – Değiştirilemez Tokenlar), dijital sanat eserlerinin sahipliğini, özgünlüğünü ve ticaretini kökten değiştirmiştir. Dijital bir görselin, müziğin veya videonun biricik bir dijital varlık olarak kaydedilmesini sağlayan NFT'ler, fikri mülkiyet hukukunun geleneksel kavramlarını yeni sorularla karşı karşıya bırakmaktadır. Bu çalışma, NFT'lerin 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu (FSEK) kapsamında hukuki niteliğini, eser sahipliği ve hak devri sorunlarını, izinsiz minting (basma) faaliyetinin telif hakkı ihlali oluşturup oluşturmadığını ve NFT'lerin telif haklarının korunmasındaki potansiyel rolünü incelemektedir. Çalışma ayrıca ABD'deki Hermès v. Rothschild ve Miramax v. Tarantino davalarını mukayeseli olarak değerlendirmekte ve Türk hukuku için reform önerileri sunmaktadır.
Anahtar Kelimeler: NFT, Blokzincir, Dijital Sanat, Fikri Mülkiyet, FSEK, Telif Hakkı, Akıllı Sözleşme, Eser Sahipliği
Is What You Bought the Artwork or the Certificate? NFTs and the Invisible Boundary of Copyright
Abstract
NFTs (Non-Fungible Tokens), a product of blockchain technology, have fundamentally transformed the ownership, authenticity, and commerce of digital artworks. By enabling a digital image, music piece, or video to be recorded as a unique digital asset, NFTs confront traditional concepts of intellectual property law with new questions. This study examines the legal nature of NFTs within the scope of Turkey's Law on Intellectual and Artistic Works No. 5846 (FSEK), authorship and rights transfer issues, whether unauthorized minting constitutes copyright infringement, and the potential role of NFTs in protecting copyrights. The study also comparatively assesses the Hermès v. Rothschild and Miramax v. Tarantino cases from the US and offers reform proposals for Turkish law.
Keywords: NFT, Blockchain, Digital Art, Intellectual Property, FSEK, Copyright, Smart Contract, Authorship
I. GİRİŞ
2021 yılının Mart ayında dijital sanatçı Beeple'ın "Everydays: The First 5000 Days" adlı eseri, Christie's müzayede evinde 69.3 milyon dolara satıldığında dünya bu satışa şaşkınlıkla baktı. Satışın ilginç yanı, eserin fiziksel bir tablo veya heykel olmamasıydı; satılan şey, bir JPEG dosyasının blokzincir üzerine kaydedilmiş NFT'siydi. Bu olay, NFT'leri bir gecede küresel gündemin merkezine taşıdı ve dijital varlıkların değerlendirilmesi konusunda yepyeni bir tartışma başlattı.
NFT, kısaca, blokzincir teknolojisi kullanılarak oluşturulan, benzersiz ve değiştirilemez bir dijital varlıktır. Bitcoin gibi kripto paraların aksine, NFT'ler birbirinin yerine geçemez; her biri eşsiz bir dijital sertifika niteliği taşır. Bu özellik, dijital sanat eserlerinin özgünlüğünü ve sahipliğini kanıtlama konusunda devrim niteliğinde bir araç sunmaktadır.
Ancak bu yenilik, fikri mülkiyet hukukunun cevap vermesi gereken bir dizi yeni soruyu da beraberinde getirmiştir. Bir NFT satın almak, o eserin telif haklarını da satın almak anlamına gelir mi? Başkasının eserini izinsiz NFT'ye dönüştürmek (minting) telif hakkı ihlali midir? FSEK'teki yazılılık şartı, akıllı sözleşmeler aracılığıyla yapılan hak devirleri için karşılanmış sayılır mı? Bu çalışma, bu soruları Türk hukuku perspektifinden, mukayeseli hukuk örnekleriyle birlikte incelemeyi amaçlamaktadır.
II. NFT'LERİN TEKNİK VE HUKUKİ ÇERÇEVESİ
A. NFT Nedir?
NFT (Non-Fungible Token), dağıtık defter teknolojisi (distributed ledger technology) üzerine kaydedilen, biricik ve bölünemez bir dijital varlıktır. "Non-fungible" yani "misli olmayan" ifadesi, her NFT'nin benzersiz olduğunu ve bir diğerinin yerine geçemeyeceğini anlatmaktadır. NFT'ler genellikle Ethereum blokzinciri üzerinde ERC-721 token standardı ile oluşturulmaktadır. NFT oluşturma sürecine "minting" (basma/darp etme) adı verilmektedir; bu süreçte dijital bir içerik blokzincir ağına silinemez biçimde kaydedilir.
Burada vurgulanması gereken kritik bir ayrım vardır: NFT, dijital eserin kendisi değildir. NFT, o esere ilişkin meta verileri (metadata), benzersiz bir tanımlayıcıyı (identifier) ve bir akıllı sözleşmeyi (smart contract) bünyesinde barındıran bir dijital sertifikadır. Dijital eser genellikle blokzincir dışında (off-chain), IPFS gibi merkezi olmayan depolama sistemlerinde saklanır ve NFT bu esere bir referans içerir. Bu teknik ayrım, NFT'lerin fikri mülkiyet hukuku açısından değerlendirilmesinde büyük önem taşımaktadır.
B. Türkiye'de NFT'lerin Hukuki Statüsü
Türkiye'de NFT'lerin hukuki statüsü henüz tam olarak netlik kazanmamıştır. TCMB'nin 2021 tarihli yönetmeliği, kripto varlıkların ödemelerde kullanılmasını yasaklamıştır. 2024 yılında kabul edilen 7518 sayılı Kanun ile kripto varlıklara ilişkin genel bir yasal çerçeve oluşturulmuştur. Ancak bu düzenlemeler esas olarak kripto varlıkların finansal yönüne odaklanmakta olup, NFT'lerin fikri mülkiyet boyutunu ele almamaktadır. Bu durum, NFT'lerle ilgili telif hakkı uyuşmazlıklarının FSEK'in genel hükümleri çerçevesinde çözülmesini gerektirmektedir.
III. NFT'LER VE FSEK KAPSAMINDA ESER KAVRAMI
FSEK'in 1/B maddesinin (a) bendi, eseri "sahibinin hususiyetini taşıyan ve ilim ve edebiyat, musiki, güzel sanatlar veya sinema eserleri olarak sayılan her nevi fikir ve sanat mahsulleri" olarak tanımlamaktadır. Bu tanım açısından değerlendirildiğinde, bir dijital sanat eserinin (dijital resim, animasyon, müzik parçası vb.) hususiyet taşıması ve kanunda sayılan kategorilerden birine girmesi halinde eser olarak nitelendirilmesinde bir engel bulunmamaktadır.
Ancak burada NFT ile eser arasındaki ayrımı bir kez daha hatırlamak gerekmektedir. Eser olan şey, NFT'nin kendisi değil, NFT'nin temsil ettiği dijital içeriktir. NFT, yalnızca o esere ilişkin bir sahiplik kanıtı ve referans niteliğindedir. Dolayısıyla, bir NFT satın almak, o eserin FSEK kapsamındaki telif haklarını otomatik olarak devraldığı anlamına gelmemektedir. FSEK'in 17. ve 18. maddeleri, eser sahibinin manevi ve mali haklarını düzenlemekte olup, bu hakların devri ayrı hükümlere tabidir.
IV. NFT'LERDE HAK DEVİR SORUNU VE YAZILILIK ŞARTI
FSEK'in 52. maddesi, mali hakların devrinin yazılı olmasını ve devredilen hakların ayrı ayrı gösterilmesini zorunlu kılmaktadır. Bu şekil şartı, NFT işlemleri açısından önemli bir tartışma konusu oluşturmaktadır. NFT satışları akıllı sözleşmeler (smart contracts) aracılığıyla gerçekleştirilmektedir. Peki akıllı sözleşme, FSEK'teki yazılılık şartını karşılar mı? Bu konuda öğretide farklı görüşler bulunmaktadır. Güçlütürk, akıllı sözleşmenin FSEK kapsamındaki yazılılık şartını karşılayıp karşılayamayacağının tartışmalı olduğuna dikkat çekmiştir. Sevinir ise NFT'nin temsil ettiği varlığın niteliği ve kapsamının akıllı sözleşme içinde gizli olduğunu ve her satışta neyin devredildiğinin dikkatle incelenmesi gerektiğini vurgulamıştır.
Pratikte durum şöyledir: Çoğu NFT satışında yalnızca dijital varlığın sahipliği devredilmekte, eser üzerindeki mali haklar (işleme, çoğaltma, yayma gibi) eser sahibinde kalmaktadır. Bu durum, fiziksel sanat pazarındaki uygulamaya benzemektedir: Bir yağlıboya tablo satın alan kişi tablonun maliki olur, ancak o tablonun kopyalarını basma veya değiştirme hakkına sahip değildir. NFT dünyasında da aynı mantık geçerlidir; ancak dijital ortamın doğası gereği kopyalama çok daha kolay olduğundan, bu ayrımın pratiği farklılaşmaktadır.
V. İZİNSİZ MİNTİNG VE TELİF HAKKI İHLALİ
NFT dünyasının en yaygın hukuki sorunlarından biri, başkasına ait bir eserin izinsiz olarak NFT'ye dönüştürülmesidir. Bir kişi, internetten bulduğu bir dijital görseli veya bir başkasının fotoğrafını alıp OpenSea gibi bir NFT pazar yerinde satışa çıkarabilmektedir. Bu fiil, FSEK açısından açık bir telif hakkı ihlali teşkil etmektedir. Minting süreci, eserin dijital ortamda kopyalanmasını ve blokzincire yüklenmesini içerdiğinden, FSEK'in 22. maddesindeki çoğaltma hakkının ihlali söz konusu olabilir. Ayrıca, eserin farklı bir formata dönüştürülmesi, 21. maddedeki işleme hakkını da gündeme getirebilir. NFT'nin bir pazaryerinde satışa sunulması ise yayma hakkının ihlali olarak değerlendirilebilir.
Uluslararası alanda bu konudaki en dikkat çekici örneklerden biri, Hermès v. Rothschild davasıdır. Mason Rothschild adlı bir sanatçı, Hermès'in ikonik Birkin çantasının kürk kaplı dijital versiyonlarını "MetaBirkins" adıyla NFT olarak satmıştır. New York'taki jüri, bu NFT'lerin Hermès'in marka haklarını ihlal ettiğine hükmetmiştir. Bu karar, NFT'lerin sanatsal ifade özgürlüğü kapsamında değerlendirilemeyeceği ve ticari amaçlı kullanımın marka ve fikri mülkiyet haklarını ihlal edebileceği konusunda önemli bir emsal oluşturmuştur.
Miramax v. Tarantino davası da benzersiz bir örnek sunmaktadır. Yönetmen Quentin Tarantino, Pulp Fiction filminin daha önce görülmemiş yedi sahnesini ve orijinal el yazısı senaryosunu "Gizli NFT" formatında satmaya çalışmış, bunun üzerine filmin yapım şirketi Miramax, Tarantino'ya telif hakkı, marka ve sözleşme ihlali iddialarıyla dava açmıştır. Bu dava, eser sahibi ile mali hak sahibi arasındaki gerilimi NFT bağlamında somutlaştırması bakımından Türk hukuku için de öğretici bir örnek teşkil etmektedir.
VI. NFT'LERİN TELİF HAKLARININ KORUNMASINDAKİ POTANSİYELİ
NFT'ler yalnızca sorun kaynağı değildir; aynı zamanda telif haklarının korunması için önemli fırsatlar da sunmaktadır. Blokzincir teknolojisinin değiştirilemez ve şeffaf yapısı, eser sahipliğinin ispatlanmasında güçlü bir araç olarak kullanılabilir. Türk hukukunda eser sahipliğinin ispatı herhangi bir tescil şartına bağlı değildir; telif koruması eserin yaratılmasıyla otomatik olarak doğar. Ancak uyuşmazlık halinde eseri kimin ne zaman yarattığının kanıtlanması zor olabilir. NFT'ler, eserin blokzincir üzerine kaydedildiği tarih ve saat damgasıyla bir tür dijital bandrol işlevi görebilir.
NFT'lerin bir diğer önemli avantajı, akıllı sözleşmeler aracılığıyla eser sahibine her satıştan otomatik olarak pay (royalty) sağlama imkânıdır. FSEK'in 45. maddesi, güzel sanat eserlerinin sonraki satışlarından eser sahibine pay verilmesini düzenlermektedir. Ancak geleneksel sanat piyasasında bu hakkın fiilen takip edilmesi ve uygulanması oldukça güçtür. NFT'lerdeki akıllı sözleşme mekanizması, bu hakkın otomatik ve şeffaf biçimde uygulanmasını sağlayarak FSEK'in 45. maddesinin dijital çağdaki karşılığı olarak işlev görebilir.
VII. REFORM ÖNERİLERİ
Türk hukukunun NFT'lerin yarattığı fikri mülkiyet sorunlarına yanıt verebilmesi için bazı adımlar atılmalıdır.
Birincisi, FSEK'in yazılılık şartını düzenleyen 52. maddesi, dijital ortamda gerçekleştirilen hak devirlerini de kapsayacak şekilde güncellenmelidir. Akıllı sözleşmelerin, devredilen hakları açıkça belirtmeleri koşuluyla yazılılık şartını karşılayabileceği yasal olarak kabul edilmelidir.
İkincisi, izinsiz minting faaliyetine karşı etkili hukuki yollar tanımlanmalıdır. NFT pazar yerlerine yönelik bildirim ve kaldırma (notice and takedown) mekanizmalarının FSEK veya 5651 sayılı Kanun çerçevesinde düzenlenmesi düşünülmelidir.
Üçüncüsü, blokzincir teknolojisinin eser sahipliğinin ispatındaki potansiyeli yasal olarak tanınmalıdır. NFT'lerin eser sahipliğinin ispatında bir delil aracı olarak kullanılabileceği açıkça düzenlenmeli ve bu konuda mahkemelere yönelik kılavuzlar hazırlanmalıdır.
Dördüncüsü, FSEK'in 45. maddesindeki satış bedelinden pay hakkı, dijital sanat eserleri ve NFT'ler için de açıkça düzenlenmeli ve akıllı sözleşme mekanizmalarıyla uyumlu hale getirilmelidir.
VIII. SONUÇ
Bu çalışma, NFT'lerin ve dijital sanat eserlerinin fikri mülkiyet hukuku açısından değerlendirilmesini FSEK çerçevesinde gerçekleştirmiştir. Analiz, FSEK'in mevcut hükümlerinin dijital eserlerin korunması için bir temel sağladığını, ancak NFT'lerin yarattığı yeni hukuki sorulara yeterli yanıt vermediğini ortaya koymuştur. Yazılılık şartının akıllı sözleşmelere uygulanabilirliği, izinsiz minting'in önlenmesi, blokzincirin ispat aracı olarak kullanımı ve dijital satış bedelinden pay hakkı gibi konularda yasal boşluklar tespit edilmiştir. Bu boşlukların kapatılması, hem dijital sanatçıların haklarının korunması hem de Türkiye'nin dijital ekonomideki rekabet gücünün artırılması bakımından önemlidir.
NFT'ler, dijital dünyada sahipliğin ve özgünlüğün anlamını yeniden tanımlayan bir teknoloji olarak ortaya çıkmıştır. Hukukun bu yeni gerçekliğe uyum sağlaması, yalnızca teknoloji hukuku meraklılarının değil, tüm hukukçuların gündeminde olması gereken acil bir mesele olarak önümüzde durmaktadır.
KAYNAKÇA
Basılı Eserler
ATEŞ, Mustafa, Fikir ve Sanat Eserleri Üzerindeki Hakların Kapsamı, Turhan Kitabevi, Ankara, 2018.
BYGRAVE, Lee A., Data Privacy Law: An International Perspective, Oxford University Press, Oxford, 2014.
KILIÇOĞLU, Ahmet M., Fikri Haklar, Turhan Kitabevi, Ankara, 2019.
SULUK, Cahit / ORHAN, Ali, Uygulamalı Fikri Mülkiyet Hukuku, Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2021.
TEKİNALP, Ünal, Fikri Mülkiyet Hukuku, Vedat Kitapçılık, İstanbul, 2012.
Makaleler
GREENLEAF, Graham, "Global Data Privacy Laws 2023: 162 National Laws and 20 Bills", Privacy Laws & Business International Report, Cilt: 1, Sayı: 176, 2023, s. 3-6.
GÜÇLÜTÜRK, Osman Gazi, "NFT ve Fikri Mülkiyet", Galatasaray Üniversitesi, 2022.
SEVİNİR, Eda, "Fikri Mülkiyet Hukuku Açısından NFT'ler", Erdem & Erdem Hukuk Bürosu, 2022.
TEVETOĞLU, Mete, "NFT ve Fikri Mülkiyet Hakları", İstanbul Hukuk Mecmuası, 2022.
Yargı Kararları - Mevzuat
5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu, 05.12.1951.
7518 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu'nda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun, 02.07.2024.
Hermès v. Rothschild, 2023 (MetaBirkins NFT davası).
Miramax v. Tarantino, 2021 (Pulp Fiction NFT davası).
Ödemelerde Kripto Varlıkların Kullanılmamasına Dair Yönetmelik, TCMB, 16.04.2021.
Elektronik Kaynaklar
Beeple, Everydays: The First 5000 Days, Christie's Müzayede, Mart 2021.
Metne karışan atıf numaralarını, sayfa altı atıf metinlerini (TEKİNALP, FSEK madde atıfları, dava künyeleri vb.) ve sayfa numaralarını çıkardım; bunun dışında hiçbir ifadeye dokunmadım, "düzenlermektedir" gibi yazım hataları da olduğu gibi duruyor. Kaynakça bölümünü ise atıf sayılmayacağı için aynen bıraktım.